Tác phẩm văn học
HÌNH TƯỢNG "NÀNG" TRONG THƠ BÍCH KHÊ
Chữ “Nàng” thường khiến người ta nghĩ đến một người phụ nữ, một người con gái có thực. Có thể là nàng ca nữ tài sắc một thời trong Tỳ bà hành của Bạch Cư Dị, là người kĩ nữ trong Lời kĩ nữ của Xuân Diệu, là Dương Quý Phi bước ra từ những vần thơ đời Đường... Chữ “nàng” hình như đã đi cùng người đẹp trong văn chương quá lâu, đến nỗi vừa nghe gọi “nàng ơi”, người ta đã tự khắc hình dung đâu đó một bóng dáng dịu dàng, thướt tha, có khuôn mặt và đôi mắt tuyệt đẹp, có một hình hài đáng để yêu và để nhớ.
Thế nhưng Bích Khê, trong “Tỳ bà”, đã dành tiếng gọi “nàng” âu yếm này cho một đối tượng khác.
Xuyên suốt bài thơ ta thấy hình tượng “nàng”, “nàng” xuất hiện ngay từ đầu và tới tận cuối bài thơ. “Nàng ơi!”, “Ôi!Nàng”, “em ơi”, Tôi đi tìm nàng”, “Tôi không bao giờ thôi yêu nàng”, “Yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi”, “Yêu nàng bao nhiêu trong đôi môi”, “Đào Nguyên trong lòng nàng đây thôi.”, “Sao tôi không màng kêu: em yêu” - đây là những chi tiết xuất hiện hình tượng “nàng” trong bài thơ. Hình tượng “nàng” là hình tượng chủ đạo và xuyên suốt của thi phẩm này. Xuất hiện nhiều như vậy, hình tượng trên có lẽ đóng vai trò mật thiết trong thế giới nghệ thuật của thi phẩm này. Song ta dường như không thấy dấu hiệu nào cho thấy “nàng” là một người con gái có thực.
Vậy, “nàng” là ai?
Manh mối đầu tiên đã nằm ngay ở cái tên Tỳ bà. Điều lạ là nhan đề gọi thẳng tên nhạc cụ, nhưng bước vào bài thơ lại chẳng còn một chữ “tỳ bà” nào nữa. Nó như biến mất. Thay vào đó là “cây đàn yêu đương”, là “du dương”, là “cung Thương”, là tiếng “tình tang”, và giữa tất cả những thanh âm ấy luôn thấp thoáng một “nàng” được thi nhân say mê gọi tới. Có cảm giác Bích Khê đã cố tình giấu chiếc đàn đi sau hình hài một người tình: tỳ bà không còn được gọi bằng tên của một đồ vật, mà được gọi bằng một đại từ vốn dành cho người mình yêu.
Bởi thế mới có câu:
“Tôi qua tìm nàng vay du dương”
Nếu “nàng” chỉ là một người con gái, chữ “vay du dương” nghe thật khó hiểu. Người ta có thể vay một lời, vay một món nợ, vay một điều gì hữu hình hoặc có thể trao gửi; còn Bích Khê lại đi tìm “nàng” để “vay du dương”. Chỉ đến lúc đặt “nàng” cạnh tiếng đàn, câu thơ mới bỗng trở nên sáng rõ: thi nhân tìm đến nàng để xin lấy âm thanh, giai điệu, xin lấy cái rung ngân huyền diệu mà cây đàn cất giữ.
Nhưng gọi “nàng” là đàn tỳ bà xem ra vẫn chưa đủ. Bởi lẽ, một cây đàn nằm yên thì vẫn chỉ là một vật thể. Tỳ bà chỉ thực trở thành tỳ bà trong thế giới của thi nhân khi dây đàn rung lên, khi “cung Thương” cất tiếng, khi tiếng “tình tang” bỗng nghe thành “tình lang”. Bích Khê có lẽ không say mê một cây đàn bằng gỗ, có dây, có phím. Ông yêu cái phần vô hình bật ra từ nó - tiếng tỳ bà.
“Cây đàn yêu đương làm bằng thơ
Cây đàn yêu đương run trong mơ
Hồn về trên môi kêu: em ơi
Thuyền hồn không đi lên chơi vơi.”
Cây đàn thoát thai từ cái vô tri, bất động đến cái biết “yêu đương” run rẩy, cái chứ một thứ “hồn” có thể trở về trên môi để gọi “em ơi”. Âm nhạc ở Bích Khê dường như cũng có da thịt, hơi thở và linh hồn riêng của nó; cho nên người ta mới có thể yêu nó như yêu một con người. Và quả thế, Bích Khê yêu “nàng” bằng cách yêu của một tình nhân:
“Tôi không bao giờ thôi yêu nàng
Tình tang tôi nghe như tình lang
Yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi
Yêu nàng bao nhiêu trên đôi môi.”
“Tình tang” bỗng hóa thành “tình lang”. Thanh âm tưởng vô nghĩa của dây đàn lại bất thần mang dáng dấp của một tiếng gọi yêu đương. Tình yêu ấy cũng tham lam lắm. Bích Khê hình như không bằng lòng với việc chỉ nghe tiếng tỳ bà. Ông muốn nó đi vào mọi cảm giác. Một thế giới hiện ra với “tay đêm” mềm, trăng đan qua cành, với “mây nhung”, “sương lam”, với hoa đưa hương “gây đê mê”; trong thế giới ấy, tiếng đàn không còn là cảm nhận độc quyền thính giác mà lây lan sang ánh sáng, màu sắc, hương thơm, xúc giác, đi vào “lòng tôi”, đọng lại trên “đôi môi”.
Cũng vì Nhạc có hồn nên nghe tiếng tỳ bà mà thi nhân lại tưởng tiếng cô phụ trên bến Tầm Dương, hay tiếng Kiều gảy đàn:
“Một cung gió thảm mưa sầu
Bốn dây nhỏ máu năm đầu ngón tay”
(“Truyện Kiều” - Nguyễn Du)
Nàng đã trở thành một Đào Nguyên - một cõi để thi nhân tìm đến, bước vào, say mê rồi không muốn trở ra. Cây đàn đã thành tiếng đàn; tiếng đàn đã thành người tình; người tình cuối cùng lại mở ra thành cả một thế giới của ái tình say sưa.
Và ở thế giới ấy, Bích Khê cứ yêu nàng mãi..
Tác giả: Minh Hà
Biên tập: Anh Thư